ملودی‌های موسیقی ایرانی از اواسط قرن سیزدهم هجری شمسی تحت عنوان ردیف نظم و ترتیب یافتند. بدون شک قبل از این زمان نیز هر موسیقی‌دانی مجموعه‌ای از ملودی‌ها را به خاطر داشت که برای تدریس و اجرا استفاده می‌کرد. ولی ما به درستی نمی‌دانیم چرا در آن زمان موسیقی‌دانان ایده‌ی ردیف را مطرح کردند. شاید این ایده بیشتر در ربط با تدریس موسیقی، که در آن زمان رونق گرفته بود، شکل گرفت. شاید هم به قول برونو نِتِل (موسیقی‌دان آمریکایی) ایده رپرتوار موسیقی در نتیجه تماس و آشنایی ایرانیان با موسیقی‌دانان و موسیقی غربی شکل گرفته است. از زمانی که قاجارها پایتخت را به تهران انتقال دادند، به ویژه در زمان ناصرالدین شاه ، هنرمندان مورد تشویق و حمایت قرار گرفتند و موسیقی دانان برجسته از شهرهای مختلف به تهران مهاجرت کردند و در فضای نسبتاً آزاد و مناسبی که برای موسیقی به وجود آمده بود به نشو و نما پرداختند. آنها اغلب در محافل اهل هنر شرکت می‌کردند و در این محافل غالباً رقابت دوستانه‌ای بین موسیقی‌دانان برقرار بود و موقعیتی مناسب برای تبادل اطلاعات در باب موسیقی و ملودی‌هایی که می‌دانستند فراهم می‌آمد.

قدیمی‌ترین ردیف‌هایی را که می‌شناسیم ردیف‌های دو استاد بزرگ موسیقی ایرانی میرزا‌عبدالله و آقا‌حسینقلی است. این دو برادر تمام مدت عمر خود را با اعتقاد و پشتکاری بی‌نظیر به تدریس ردیف‌هایشان گذراندند و بهترین موسیقی‌دانان نسل بعد از خود را تربیت کردند.

روش تعلیم آنها بر این اساس بود که شاگردان می‌بایستی تمام ملودی‌ها را حفظ کنند. بنابر این مجموعه‌ی انتظام یافته‌ی این ملودی ها که ردیف نامیده شد، موجز و مختصر و در نتیجه ، فشرده از کار درآمد. در این دوره –در آموزش ردیف – موسیقی‌دانان بیشتر به حفظ و ادای مطلب توجه می‌کردند تا گسترش و بهره‌برداری از امکانات موسیقایی آن. مجموعه ای که هر استاد برای تعلیم به شاگردانش ترتیب می‌داد به نام ردیف آن استاد شناخته می‌شد.

در ردیف استاد سه تار، میرزاعبدالله (1297-1222هـ.ش) حدود 250 قطعه (گوشه) در هفت مجموعه بزرگ (دستگاه) و پنج مجموعه کوچکتر و ساده تر(آواز) تنظیم شده است. این نظم و ترتیب در تمام ردیف‌های بعدی نیز یکسان است، اما تعداد گوشه‌ها و نامگذاری آنها کم و بیش ممکن است متفاوت باشد. برای مثال استاد آواز قرن حاضر ، محمود کریمی ، ردیفی را با 145 گوشه با یادگار گذاشته که به نظر می رسد تا کنون بیشترین تعداد گوشه در هر ردیف آوازی است.

ردیف معمولاً به هفت مجموعهٔ مرتب خاص و مشخص (که دوبه‌دو اشتراک دارند) تقسیم می‌شود. هریک از این مجموعه‌ها دستگاه نامیده می‌شوند. -که در پست های قبلی معرفی شده اند-  گذشته از دستگاه‌ها، معمولاً پنج، شش یا هفت مجموعهٔ خاص (بسته به روایت ردیف) هم درنظر گرفته می‌شوند که از نظر تعداد گوشه‌ها از دستگاه‌ها کوچکتر هستند، ولی بستگی مودال گوشه‌هایشان بیشتر از بستگی مودال گوشه‌های دستگاه‌هاست. این مجموعه‌ها، همان آواز های دستگاه ها هستند، که عبارت‌اند از ابوعطا (یا دستان عرب)، دشتی، بیات ترک (یا بیات زند)، افشاری و بیات اصفهان، که در بعضی روایت‌های ردیف دو آواز بیات کرد و شوشتری هم به آنها اضافه می‌شوند. معمولاً مایه‌های ابوعطا، دشتی، بیات ترک، افشاری و بیات کرد را وابسته به دستگاه شور، و بیات اصفهان و شوشتری را وابسته به دستگاه همایون به حساب می‌آورند.

ایجاد و پرورش ردیف موسیقی سنتی ایرانی و تغییر نظام مقامی (که در آن، مبنای کار قطعه‌های طولانی قابل تجزیه ولی دارای هویت مستقل هستند که «مقام» نامیده می‌شوند) به نظام ردیفی (که در آن، مبنای کار قطعه‌هایی کوتاه هستند که در کنار هم شخصیت «دستگاه» را تشکیل می‌دهند) را معمولاً به آقا علی‌اکبر فراهانی و دو پسرش، میرزاعبدالله و آقاحسینقلی نسبت می‌دهند. همکاران و شاگردان اینان، به‌نوبهٔ خود، قطعات مختلفی را به شیوه‌های مختلف به این مجموعه اضافه یا از آن کم کردند و اجراهای مختلفی از آن ارائه کرده‌اند. معمولاً به هر مجموعهٔ خاص، نام گردآورندهٔ مجموعه اضافه می‌شود (مثلاً، ردیف میرزاعبدالله یا ردیف آقاحسینقلی یا ردیف حسین‌خان اسماعیل‌زاده) و اگر کسی آن را نقل کرده باشد اسم نقل‌کننده هم اضافه می‌شود (ردیف میرزاعبدالله به‌روایت نورعلی‌خان برومند). معمولاً، معتقدند که ردیف، استخوان‌بندی و در نتیجه، «هویت» ثابتی دارد و تفاوت گردآوری‌ها و روایت‌های مختلف، تنها در جزئیات، توالی و پرداخت گوشه‌ها است. مثلاً در نسخه‌هایی از ردیف که برای آواز تنظیم شده‌اند، معمولاً از وزن‌های سنگین‌تر و مناسب خوانده‌شدن با شعر استفاده می‌شود. به عنوان مثالی دیگر، ردیف آقاحسینقلی از ردیف میرزاعبدالله کوتاه‌تر و پرکارتر است، احتمالاً به‌این دلیل که میرزاعبدالله بیشتر به تعلیم می‌پرداخته و آقاحسینقلی بیشتر به نوازندگی.

بعضی از روایت‌های مشهورتر ردیف از این قرارند:

• ردیف میرزاعبدالله (به‌روایت نورعلی‌خان برومند)
• ردیف آقاحسینقلی (به‌روایت علی‌اکبرخان شهنازی)
• ردیف موسی‌خان معروفی (مشهور است که موسی‌خان، همهٔ گوشه‌هایی را که می‌شناخته در این ردیف گرد آورده‌است)
• ردیف ابوالحسن صبا
• ردیف (آوازی) عبدالله‌خان دوامی
• ردیف سعید هرمزی

منبع : نگرشی نو به تئوری موسیقی ایرانی (ردیف و سیستم مدال). داریوش طلایی

1. گوشه‌های بزرگ: که دارای این قابلیت هستند که به مدت زیادی درطول یک اجرا نواخته شوند مانند گوشهٔ بیات کرد در شور، مخالف در سه‌گاه و چهارگاه، حجاز در آواز ابوعطا و شوشتری در همایون.
2. گوشه‌های کوچک: که در همه آوازها و دستگاه‌ها وجود دارند.
3. گوشه‌های سرگردان: که قابلیت اجرا در دستگاه‌های مختلف را دارند، مانند مثنوی، جامه‌دران و کرشمه.

گوشه‌های موجود در دستگاه‌های موسیقی ایرانی در حقیقت قطعاتی جدا ولی در عین حال مربوط به هم هستند که از پیوستن آنها به یکدیگر دستگاه‌های موسیقی بوجود می‌آیند. به اولین گوشه در هر دستگاه، «درآمد» آن دستگاه گفته می‌شود.

گوشه‌ها در یک دستگاه ممکن است دارای گام‌های مختلف یا همانند باشند. در ردیف نوازی، گوشه‌ها به ترتیب از درجات پایین گام شروع شده و طبق یک روند منظم به تدریج اوج گرفته و دوباره به گام اصلی دستگاه بازگشت می‌کنند. هر یک از گوشه‌ها بر اساس گام و یا حالت و یا نت شاهدی که دارند، حالت احساسی خاصی را تداعی می‌نمایند. در دستگاه‌های مختلف ممکن است گوشه‌هایی با حالات یکسان وجود داشته باشند که از طریق آنها می‌توان به تعویض دستگاه‌ها (مرکب نوازی) پرداخت .

منبع : دستگاه در موسیقی ایرانی-هرمز فرهت

هر دستگاه موسیقی سنتی دارای تعدادی گوشه است که توسط استادان مختلف به شکل‌های متفاوت ولی بسیار مشابه ثبت شدهاند. منبع جمع‌آوری گوشه‌ها، عموماً قطعات نواخته شده در میان نوازنده‌های بومی نواحی مختلف ایران است.

هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالیی از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌‌دهد. هر دستگاه از تعداد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده است و معمولا" بدین شیوه ارایه می‌شود که از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند، به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه ارایه کار می‌‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارایه تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می‌‌رسانند.موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارت‌اند از:

• دستگاه شور
• دستگاه سه‌گاه
• دستگاه چهارگاه
• دستگاه همایون
• دستگاه ماهور
• دستگاه نوا
• دستگاه راست‌پنج‌گاه

منبع : ویکی پدیا